De penning die we hier zien heeft uitsluitend betrekking op het afsluiten van zijn titanenarbeid van het vierdelige epos van de historiepenningen. De penning verscheen tijdens zijn leven, maar viel buiten het bestek van zijn standaardwerk, dat de periode beschrijft van 1555 tot 1716.

De voorzijde laat het achttiende eeuwse gezicht van Van Loon zien, en profile en met de uitbundige pruik zoals die in de eerste helft van die eeuw in de mode was. De andere zijde toont een stilleven dat mensen als Van Loon, gepokt en gemazeld in de cultuur van de Klassieke Oudheid, onmiddellijk naar de betekenis stuurt. Het altaartje met daarop het dankvuur, de geofferde os daarachter, net als het boek op de voorgrond en de twee vuistvechtershandschoenen, verwijzen alle naar het afgeronde project. De vertaling van de Latijnse randtekst laat Van Loon aan het woord in de directe rede: Hier leg ik de bokshandschoenen en tevens de kunst neer.

Het bericht 1731: Gerard van Loon en het voltooien van zijn penningkundig werk verscheen eerst op Penningen.nl.

Begrafenissen hadden in die tijd een theatraal karakter, waarvoor met name de aansprekers verantwoordelijk waren: zij riepen de dood van een bepaalde persoon om in de buurt, bij wijze van omgeroepen overlijdensadvertentie, en lieten van zich horen wanneer kort daarop de stoet met de kist en het lijk zijn weg door de stad naar de begraafplaats maakte. Het was een branche waarin gecertificeerde lieden werkten, maar er waren ook ‘vrije jongens’ wier tarieven zich buiten het reglement bewogen. De begrafeniskeur van Amsterdam voorzag in een vermindering van het aantal vrije jongens – in het geldende economische klimaat een explosieve maatregel.
De aansprekers lieten hun geoefende stemgeluid wijd en zijd horen en mobiliseerde de onvrede uit tal van andere maatschappelijke lagen, vooral de aller armste.
In januari trok een lawaaierige meute door de stad. Hun vaandeldrager had een blauw schort aan een stok gebonden, hun tamboer roffelde op een leeg biervat. De in het stadhuis aanwezige magistraat zag de scanderende meute naderen en nam onmiddellijk de benen, gevolgd door de dienstdoende militie.

De oproerkraaiers vatten moed en togen naar het huis van burgemeester Boreel, volgens hen verantwoordelijk voor de begrafeniskeur. Het huis werd geplunderd en grondig vernield. Daarna was de woning van een hopman van de stadsmilitie aan de beurt. Nog net kon door het uitrukken van de schutters het plunderen van een ander huis worden voorkomen. Intussen had de militie al wel het vuur op de menigte geopend, waarbij twee doden waren gevallen.

De volgende dag namen de relschoppers een ander regentenhuis op de korrel. Ondertussen waren de welgestelde burgers, gerespecteerde leden van de schutterijen, in het geweer gekomen om hun dierbare spullen en de openbare orde tegen het grauw in bescherming te nemen. Een burgeroorlog ontrolde zich tussen de bezittende en de arme bevolkingsgroepen. Het bekendste slachtoffer van het aansprekersoproer was het huis van de jood Pinto. Relschoppers hadden de deur ingebeukt en waren al druk bezig met plunderen, toen gewapende burgers met getrokken degens en geladen geweren binnendrongen; verschillende plunderaars werden neergeschoten en neergestoken zodat zich in dit huis een bloedbad afspeelde. Het was de finale van het oproer. Een aantal oproerkraaiers werd zonder pardon met een strop om de nek uit de vensters van de waag op de Nieuwmarkt gegooid of op andere wijze met snelrecht geëxecuteerd. Een drietal penningen, alle met dezelfde afbeelding maar verschillend van formaat, werden na het stillen van het aansprekersoproer uitgegeven als geschenk aan alle burgers die hadden geholpen de openbare orde te herstellen.

Op alle drie de penningen is een onrustige zee zichtbaar, met op de ene kant een ontstemde zeegod Neptunus die de ontketende stormwinden bestraft, in het Latijn de tekst: Het is het best de woedende baren te stillen. De andere zijde laat zien dat de zee weer is gekalmeerd, met het nest van de ijsvogel op de voorgrond, verwijzend naar de legende van Halcyone (zie 1584: Moord op Willem van Oranje). De vertaling van de Latijnse tekst luidt: De halcyons zijn teruggekeerd en de magistraat van Amsterdam schenkt zijn burgers deze penning als beloning van hun dapperheid en beproefde trouw 1696. 

Het bericht 1696: Aansprekersoproer in Amsterdam verscheen eerst op Penningen.nl.

Tegen deze achtergrond vierde men in Groningen feest. Het was een herdenkingsfeest voor de verovering door prins Maurits in 1594 van de stad Groningen op de Spanjaarden. Vóór dat jaar was Groningen veertien jaar lang het hoofdkwartier van de vijand geweest, en had de stad het epicentrum gevormd voor onderwerpingspogingen van de ommelanden en ver daarbuiten. Door de overgave aan Maurits was Groningen bij de jonge Nederlandse Republiek gaan horen – het land dat op het moment van het eeuwfeest in heel Europa gold als een vooraanstaande politieke macht. Terwijl Willem III zijn slijtageslag voerde in Vlaanderen, vierde zijn neef Hendrik Casimir van Nassau-Dietz, stadhouder van Friesland en Groningen, in de stad het eeuwfeest vanwege de heugelijke daad van prins Maurits uit de Tachtigjarige Oorlog. Achttien schutterijen marcheerden rond, gaven saluutschoten terwijl tachtig stukken bulderende salvo’s lieten horen, de kerkklokken beierden en de stadhouder door het enthousiaste publiek werd bestrooid met bloemblaadjes.

Het feest was reden om een tweetal penningen te laten maken. Op de ene Maurits in een Romeinse toga afgebeeld als een veldheer uit de klassieke oudheid. Op deze penning zien we Maurits in een zestiende-eeuws harnas, met een schild waarop het wapen van Groningen staat. Het randschrift memoreert in het Latijn de burgemeesters die in het jaar van de uitgave van de penning op het regeringspluche zaten: Als burgemeesters waren Johan van Breews, Menschart Alting, Renne Busch en Rijnard Clinge.

De rugzijde heeft eveneens een Latijns randschrift: MOMENTUM REDUCTionis CIVITATIs GRONINGAE CELEBRATAE ANNO JUBILEi 1694 MENSIs JULI 11, Gedenkteken van het eeuwfeest, wgens de wederkrijging van de stad Groningen, gevierd op de 15^e van de hooimaand 1694.

Verder wordt de hele zijde van de penning in beslag genomen door dit kluppeldicht: DES PRINSEN SWEERD MET GODES ARM/ BRAGT PAAP EN SPANJAERT IN ALARM/ ALS LEUGEN VOOR HET LIGT VERDWEEN/ WIENS SUYVRE GLANS IN TEMP’LEN SCHEEN/ EEN REGTE VREUGD VOOR KLEIN EN GROOT/ DIE GRONINGEN SLUIT IN HAER SCHOOT/ DIT HEEFT DES HEEREN HAND GEDAAN/ EN DEZE PENNINGEN DOEN SLAEN.
En dit gedicht staat weer ingeklemd tussen een korte Latijnse tekst die het te herdenken voorval van de precieze datum voorziet: GRONINGA REDUCTA 1594, 13 JULI, Groningen teruggekregen op de 13^e van de hooimaand.

Het bericht 1694: Eeuwfeest bevrijding Groningen verscheen eerst op Penningen.nl.

Voordat hij voet aan wal zette, gebeurde er iets bijzonders. Tijdens de overtocht van Engeland naar het vaderland onderging de grote staatsman, de koning over drie koninkrijken, een transformatie en keerde hij terug tot Nederlandse proporties. Een gelukkig afgelopen voorval liet zien dat de Europese held een mens was van vlees en bloed. IJsschotsen hadden zijn schip belet de Nederlandse kust dicht te naderen, waardoor Willem met zijn gezelschap had moeten overstappen in een kleine sloep. Daarna was een dichte mist opgekomen die iedereen het zicht had ontnomen. Een etmaal lang hadden de roeiers gezwoegd en had hij door het labyrint van schotsen gedoold, totdat een gat in de mistbanken een torenspits had onthuld. Tegen die tijd was Willem, met zijn tengere lijf en zijn zware astma sowieso zwak van gestel, in een ernstige staat van onderkoeling geraakt. Hij werd door een landman uit de sloep getild en naar diens eenvoudige stulp gedragen, waar het haardvuur hoog werd opgestookt en hij verschillende dagen verbleef. Willem was thuisgekomen, in de armen van een gewone man, en het had weinig gescheeld of die thuiskomst was zijn dood geweest. Terwijl hij op krachten kwam verspreidde zich in Den Haag het nieuws dat de held, twee jaar nadat hij met zijn vloot was uitgevaren om Engeland te veroveren, in het land was teruggekeerd.

De ene kant van de penning laat de penibele situatie goed zien: de Engelse oorlogsvloot die Willem had begeleid op de horizon, de sloep omgeven door ijsschotsen op de voorgrond (een roeier houdt een schots met zijn riem op afstand) en de landman die op zijn paard vanaf het strand Willem komt ophalen. Het enige dat ontbreekt, maar dat kan ook niet anders, is de ondoordringbare mist. SERVATUS SERVANDUM, staat op een wimpel te lezen: behouden om te behouden. Op de voorgrond de gegevens op een rijtje, waardoor de ontberingen de gloed van een wonder kregen: DIE TOTa NOCTEQue IN SCHAPha FLUCTuatus APPULit IN HOLLandium DI 31 JANuarii 1691, Na een hele dag en nacht in een boot geslingerd te zijn geweest is hij in Holland geland op de 31^e dag van de louwmaand 1691.

Toen Willem, enigszins hersteld maar nog altijd zo hees dat hij nauwelijks kon praten, in de hofstad aankwam was de ontvangst tot in de puntjes geregeld. Muziek, saluutschoten, vlaggen en wimpels, vuurwerk en juichende mensen luisterden zijn aankomst op terwijl zijn koets en gevolg onder de ene na de andere erepoort door reed.

De fraaiste erepoort staat op de achterkant van deze penning. Hij stond aan het Buitenhof , gaf dus toegang tot het regeringscentrum, en drukte in vorm en staatsie uit dat hier het zeventiende-eeuwse equivalent van een Romeinse veldheer en staatsman werd verwelkomd. HIC HEROUM HONOS, Dit is het eerbewijs der helden. Op de verschillende koepeltjes beelden van klassieke godheden en allegorische figuren, op de zuilen taferelen afgebeeld uit het leven van Willem III, vanaf de dood van zijn vader in 1650. Die vader had toen een staatsgreep gepleegd, waarna de regenten het Huis van Oranje in de ban hadden gedaan. Dit ontvangst, en de tekst onder deze poort, liet zien dat Oranje sterker terug was dan ooit. De vertaling van het Latijnse steno op de ondergrond leest: Aan de godvruchtige, gelukkige en doorluchtige overwinnaar Willem III, Vader des Vaderlands, erfhoogbevelhebber van de Verenigde Nederlandse gewesten, hersteller van het verenigde Nederland, verlosser van Engeland, behouder van Schotland en vredebrenger van Ierland, de 31^e dag van januari 1691 teruggekeerd.

Na dit spectaculaire ontvangst was Willem overigens geen rust vergund. Een grote internationale conferentie van buitenlandse vorsten en bondgenoten stond op de agenda, want er was weer een nieuwe oorlog in Europa uitgebroken.

Het bericht 1691: Aankomst Willem III te ’s-Gravenhage verscheen eerst op Penningen.nl.

Deze penning is een prachtige illustratie van de centrale rol die de Nederlandse Republiek speelde in de grootse geopolitiek die Willem tegen die tijd had ontwikkeld om Frankrijk te beteugelen. We zijn getuige van een belangrijk moment in de diplomatieke geschiedenis van Europa, iets waar de penningmaker zich van bewust was. Beginnen we met zijde waarop we de personificaties zien van moed, wijsheid en eendracht. Boven een brandend altaar geven Moed, Wijsheid en Eendracht elkaar de hand, op het altaar in het Latijn: Toegewijd aan het algemeen welzijn, met als randschrift: CONSILIO, CONCORDIA ET FORTITUDINE, Door beleid, eendracht en dapperheid. Voor ons onzichtbaar, maar voor de eigenaars van deze penning niet, stond op het plat van de rand in het Latijn: Dat God, koning der koningen, deze besluiten overal moge zegenen!

Voordat we overgaan naar de andere zijde van de penning kijken we kort naar de realiteit van dat voorjaar, Den Haag. Nog nooit waren in Den Haag zoveel vorsten als bondgenoot en belangstellende bij elkaar geweest. De Hofstad kon de toevloed van hoge gasten met hun gevolg, hun koetsen, lakeien, escortes en paarden niet aan; tot in de verre omtrek moest logeerruimte beschikbaar worden gesteld. Zo waren daar de keurvorst van Brandenburg en de prins van Württemberg met zijn broer, de keurvorst van Beieren. Daar waren de hertogen van Brunswijk, Lünenberg en Zelle. Uit de Spaanse Nederlanden maakte de Landgraaf van Castañaga, Landvoogd in Brussel, zijn opwachting. Naast nog zo’n tientallen kleinere vorsten waren er meer dan dertig ambassadeurs met hun stoeten, afgezanten van de keizer, van Madrid, van Savoye, Zweden en Denemarken.

Al deze personen waren gekomen voor het bijwonen van het Haagse Congres, een vergadering annex krijgsraad waarin de buitenlandse bondgenoten van Willems coalitie besluiten moesten gaan nemen over uiteenlopende zaken als de verdeling van de beschikbare subsidies, hoe de eerste campagne tegen Frankrijk eruit moest gaan zien en wie tot het corps van stafofficieren zou gaan horen. Over wie opperbevelhebber van de geallieerde troepen werd bestond niet de minste twijfel: de koning van Engeland.

Kijken we naar de andere zijde de penning, waar zich de Grote Raad der Goden op de Olympus ontrolt. We herkennen onder anderen de zeegod Neptunes met zijn drietand, en oorlogsgod Mars in zijn harnas. In het midden zit de voorzitter, de duidelijk vertoornd kijkende oppergod Jupiter. De oppergod is ontstemd over de buitensporige boosheden van het mensdom en vind het de hoogste tijd voor een gepaste bestraffing. Het citaat is uit de ‘Metamorphosen’ van Ovidius: INGENTES ANIMO DIGNAS JOVE CINCIPIT IRAS, CONCILIUMQUE VOCAT, Jupiter zo vergramd en verhit als een grote god past, dagvaardde de Raad. Op de voorgrond wordt het Olympische conclaaf naar Haagse maatvoering teruggesneden, uit het Latijn vertaald: De vergadering der verbonden vorsten, onder de voorzitting van Willem III, koning van Britannië, in ’s-Gravenhage gehouden 1691.

Helaas moest het godenberaad inderhaast worden afgebroken, want terwijl de bondgenoten beraadslaagden had Lodewijk de tijd genomen om beleg te slaan voor de strategische vestingstad Mons (Bergen). De Negenjarige Oorlog was serieus begonnen.

Het bericht 1691: Congres de ’s-Gravenhage verscheen eerst op Penningen.nl.

Een van de eerste staaltjes van anti-propaganda uit de kringen rond Jacobus in Frankrijk was deze penning, waarin Willem nadrukkelijk wordt neergezet als een trouweloze (schoon-)zoon.

Rechts staat zijn borstbeeld, eromheen de ironische tekst: Magnus WILhelmus HENRicus, Princeps AURaniae Magna BRITANNia TYRANNus, De grote Willem Hendrik, prins van Oranje, overweldiger van Britannië 1689. Het woord ‘tiran’ had de negatieve lading van verkrachter van rechten, in tegenstelling tot het gezag dat voortkomt uit gelegitimeerde erfopvolging.

Op de andere zijde zien we een bokkende muilezel en een gestalte die met zijn haren aan een boom is blijven hangen. Zeventiende-eeuwers wisten onmiddellijk: dat is Absalom, de trouweloze zoon van koning David de psalmendichter. Absalom wilde zelf koning worden, joeg zijn vader op de vlucht zoals ook Willem dat had gedaan, en richtte voor zichzelf een monument op, een zuil dat ‘de hand van Absalom’ werd genoemd. Maar de zoon had de vader onderschat. Toen het tot een veldslag kwam sloeg Absalom op de vlucht en toen zijn muilezel onder een boomtak galoppeerde bleven de lange manen van de opstandige zoon daaraan haken en kwam hij niet meer los. Hij werd daarop door koningsgetrouwen afgemaakt en in een anoniem gat geworpen. Het was al met al een associatie die Willems tegenstanders graag aan zijn persoon gehecht wilden zien.

ECCE MANUS ABSALOM, zegt het randschrift, Zie de Hand van Absalom. Ziedaar, zeggen de penningmakers, daar bungelt de prins die zich aan de Engelse kroon heeft verhangen. Jammer dan voor de prins van Oranje, maar dat de Republiek in haar handen mag knijpen van hem verlost te zijn staat op de voorgrond: GELUCKIGH HOLLAND.

Het bericht 1689: spotpenning op Willems verheffing verscheen eerst op Penningen.nl.

Tot die tijd had prins Willem naar het eiland van zijn ooms gekeken als een potentiële bondgenoot tegen de grote boeman Lodewijk XIV. Dat hij met al zijn toenaderingspogingen telkens bot ving stelde hem bitter teleur, maar nog altijd hoefde hij niet bang te zijn dat het protestantse Engeland een bondgenoot van Frankrijk zou worden. Door de actieve katholisering van Jacobus werd hij dat wel. Willem begon met het aanknopen van geheime contacten in Engeland, en met de opbouw van een factie van edellieden tegen de koning. Alles kwam in een stroomversnelling toen de vrouw van Jacobus eind 1687 zwanger bleek te zijn. Jacobus had in de twintig jaar van zijn huwelijk geen troonopvolger weten te produceren en het uitzicht op de geboorte van een katholieke troonopvolger had twee voor Willem hoogst verontrustende consequenties. Ten eerste ondermijnde die de rechten van Mary, en dus Willem, op de Engelse troon. Zij waren immers na Jacobus voor de troonopvolging aan de beurt. Ten tweede opende zich het pikzwarte vooruitzicht dat Engeland met een katholieke troonopvolger definitief voor het protestantse kamp verloren zou gaan en onderdeel werd van het toch al grote katholieke kamp.

Beide redenen leidden tot wat Willem eind 1688 ondernam: de grootste navale invasie in het tijdperk van de houten schepen. Met vijfhonderd vaartuigen en twintigduizend man stak hij in de stormmaand november de Noordzee over, zeilde dankzij de krachtige rugwind bijna Zuid-Engeland voorbij, landde in Torbay en had aan het einde van het jaar in een vrijwel geweldsloze opmars zijn schoonvader verdreven, die achter zijn vrouw en baby aan naar Frankrijk was gevlucht. Vanwege de geweldloosheid en de grote oppepper die de invasie had voor het moreel van de protestanten werd het avontuur al vlak erna door een Engelsman de Glorious Revolution genoemd, ‘de glorieuze omwenteling’.

De verovering van Engeland was een slim georkestreerde onderneming geweest, waarin Willem steevast beweerde de Engelsen en hun parlement tegen hun dictatoriale koning in bescherming te willen nemen. Het was dankzij het bruskeren van het parlement dat Jacobus zijn katholisering zover had kunnen doordrukken. Ook had Willem in tal van geschriften benadrukt dat hij naar Engeland was gekomen om de dierbare protestantse kerk tegen de grijpgrage vingers van het katholicisme te komen beschermen. Beide motieven zijn duidelijk herkenbaar op de in Nederland geslagen herdenkingspenning van het moment dat het Engelse parlement Willem en zijn vrouw Mary verzocht het Engelse koningsschap te willen aanvaarden op 2 maart 1689. Er blijkt ook uit hoezeer de Nederlandse en de Engelse veiligheid uit elkaar samenvloeiden.

Op de ene zijde zien we de maagd Nederland, uitgerust met het attribuut van de speer en de vrijheidshoed, die met haar linker elleboog leunt op een kloeke bijbel, die weer op een zuiltje staat met daarop de zeven pijlen van de Staten-Generaal van de Nederlandse Republiek en de gekroonde roos van Engeland. HANC TUEMUR, HAC NITIMUR, aldus het randschrift, Deze beschermen wij, op deze steunen wij.

De andere kant van de penning laat het wapenschild van de prins van Oranje zien, omringt met het lint van de Orde van de Ridders van de Kousenband, en zijn zinnesepreuk: HONI SOIT QUI MALY PENSE, Wee degene die er kwaad van denkt. Met het randschrift vat nog eens het hele programma van Willems veldtocht in Engeland samen: BRITTANnae LIBERtas, JUSTITIia, LEGesque, VINDicatae, De vrijheid, gerechtigheid, en wetten van Britannië gehandhaafd 1689.

Het bericht 1689: Willem III en Maria II ingehuldigd als koning en koningin van Engeland verscheen eerst op Penningen.nl.

Het was een besluit dat verstrekkende gevolgen had in Europa. Al een poosje voelden de protestantse landen zich in het gedrang komen, omdat sommige katholieke vorsten weigerden het geloof van hun andersdenkende onderdanen te respecteren. Nu Lodewijk in het machtige Frankrijk zulk beleid actief besloot toe te passen, begonnen velen in bijvoorbeeld de protestantse Nederlandse Republiek te vrezen dat een religieoorlog ophanden was. Dat werd nog versterkt door het vuur waarmee in Frankrijk de Hugenoten werden gedwongen hun geloof op te geven. Hele regimenten dragonders werden in de Hugenotendistricten ingekwartierd, en deze rauwe gasten mochten zich alles permitteren zolang de protestant zich maar tot de Roomse Kerk bekeerde. Verkrachtingen, plunderingen, martelingen, moordpartijen – een ware terreurcampagne liet Lodewijk tegen zijn eigen onderdanen ontketenen.

Hoewel het verboden was Frankrijk te ontvluchten, gebeurde dit toch. Veel Franse Hugenoten gingen naar Engeland of naar het eveneens protestantse Brandenburg, en ook een aanzienlijk deel ging naar die kleine calvinistische republiek in het noorden. In de Nederlandse Republiek werd door solidaire protestanten, maar ook door de hoog opgeleide en gearticuleerde kolonie van Franse vluchtelingen geen publiciteit gegeven aan de geloofsvervolging van Lodewijk XIV, waardoor de vaak berooide geloofsgenoten in Nederland op veel compassie konden rekenen. Zo werden woningen beschikbaar gesteld en werden beroepsverenigingen voor de Franse collega’s toegankelijk gemaakt. Ook ontstond een wedijver tussen steden onderling om geld in te zamelen, vergelijkbaar met tegenwoordig wanneer een natuurramp ergens op aarde ook wordt gevolgd door een inzamelingsactie  op televisie. De stad Utrecht had bij haar burgers een bedrag opgehaald dat de verwachtingen overtrof en schonk de nieuw aangekomenen ook nog eens een gratis poorterschap. Uit dankbaarheid lieten de Utrechtse Hugenoten deze herdenkingspenning maken.

De Nederlandse leeuw links laat de ene poot rusten op het Utrechtse stadswapen, terwijl hij zijn poot heeft geplant op een bijenkorf waaruit, ter illustratie van de betoonde bereidheid het zoete van zijn welvaart met de vreemdelingen te delen, een aantal honingraten zijn gevallen. HOSTIBUS ENSE MIN ANS, MISEROS SCIT PASCERE MELLE, de vijanden dreigend met zijn zwaard, weet hij de ellendigen met honing te spijzen.

De rugzijde heeft de tekst: De hervormde Fransen hebben deze gedenkpenning dankbaar opgedragen aan de Utrechtse vrijstaat, waarheen ze waren gevlucht vanwege de godsdienst, die hen als een barmhartige moeder ontving en die allen als eigen inboorlingen heeft toegelaten en velen van hun met de liefdesgift van het burgerschap heeft begunstigd, in het jaar des heren 1688.

Het bericht 1688: Utrecht, ontvangst van gevluchte Franse protestanten verscheen eerst op Penningen.nl.